به تازگی آژانس فضایی اروپا (ESA) اولین پروژه آزمایشی اندازه گیری امواج گرانشی در فضا را رسما تایید کرده است. این پروژه که آنتن فضایی تداخل سنجی لیزری (LISA) نام دارد، امواج عظیم فضا-زمان ناشی از رویدادهای کیهانی مانند ادغام سیاهچاله های کلان پرجرم را با تجزیه و تحلیل زمان دقیق انتشار یک پرتو لیزر در بیش از 2.5 میلیون کیلومتری شناسایی خواهد کرد. منظومه شمسی.
آژانس فضایی اروپا در 25 ژانویه اعلام کرد که ساخت این ماموریت چند میلیارد یورویی در سال 2025 آغاز خواهد شد و پرتاب آن در سال 2035 برنامه ریزی شده است. والریا کورول، اخترفیزیکدان مؤسسه اخترفیزیک ماکس پلانک در گارسینگ آلمان، که یکی از اعضای همکاری LISA است، گفت: این ماموریت بسیار نوآورانه است و دریچه ای را به روی منابع امواج گرانشی می گشاید که فقط LISA می تواند آنها را تشخیص دهد. تیم
چیزی که LISA را در مقایسه با آشکارسازهای زمینی منحصر به فرد می کند، توانایی آن در تشخیص امواج گرانشی در فرکانس های پایین تر است، به این معنی که می تواند پدیده های کیهانی بسیار بزرگتر و دورتر، مانند سیاهچاله هایی که به دور یکدیگر می چرخند، که از نظر وسعت بسیار بزرگتر هستند، روشن کند. و فاصله از آنهایی که اولین بار توسط رصدخانه امواج گرانشی تداخل سنجی لیزری زمینی (LIGO) در سال 2015 شناسایی شد.
کارستن دانزمن، مدیر مؤسسه فیزیک گرانشی ماکس پلانک در هانوفر، آلمان و رئیس کنسرسیوم LISA، که در اصل پیشنهاد LISA را 31 سال پیش نوشته بود، به یاد می آورد که پروژه LISA مدت ها در حال ساخت بوده است. هدف این آزمایش تشخیص امواج گرانشی با اندازهگیری فاصله (تا نزدیکترین تریلیونم متر) است که در آن لیزر بین دو نقطه جرمی میلیونها کیلومتر دورتر حرکت میکند، با چنان دقتی که عملا هیچ چیز دیگری به جز خود فضازمان نمیتواند بر حرکت آن تأثیر بگذارد. کارستن دانزمن مطمئن است که این پروژه به نتیجه خواهد رسید و اظهار داشت که "در ابتدا مردم فکر می کردند این ایده مضحک است، اما من به آنها گفتم فقط صبور باشند."
مثلث طلایی ماموریت لیزا:تشخیص امواج گرانشی در فضا
برنامه LISA از سه فضاپیمای با پیکربندی یکنواخت تشکیل شده است که به صورت مثلث متساوی الاضلاع به دور خورشید می چرخند (شکل 1). داخل هر فضاپیما یک مکعب شناور به طول 4.6 سانتی متر از طلا و پلاتین ساخته شده است. با استفاده از لیزر برای اندازهگیری دقیق فواصل نسبی بین این مکعبها، LISA قادر است تغییرات مکانی و زمانی ظریف ناشی از امواج گرانشی را با دقت بسیار بالا (به ترتیب پیکومتر یا یک میلیاردم میلیمتر) تشخیص دهد. چنین تغییراتی در اثر حرکت شتاب دار اجسام عظیم ایجاد می شود. این اندازه گیری های خوب به LISA اجازه می دهد تا منبع امواج گرانشی را مشخص کند، دستگاهی که والریا کورول آن را "ابزاری از داستان های علمی تخیلی" توصیف می کند.

شکل 1 نمودار مفهومی فضاپیمای ماموریت LISA. 3 ماهواره در مداری به دور خورشید یک مثلث تشکیل می دهند.
کارستن دانزمن خاطرنشان میکند که علیرغم چالشهای انجام اندازهگیریهای با دقت بالا در چنین فاصلههایی، محیط فضا برای چنین آزمایشهایی بسیار مساعدتر از زمین است. عدم وجود ارتعاشات، اغتشاشات جوی و سایر نوسانات در فضا خلاء تقریباً کاملی را برای آزمایش ها فراهم می کند. با این حال، پیچیدگی فناوری مستلزم آن است که تجهیزات فوق العاده قابل اعتماد باشند، زیرا پس از راه اندازی به سادگی نمی توان آن را در محل تعمیر کرد.
پروژه LISA برای تشخیص امواج گرانشی در طول موجهای بین 300،000 کیلومتر تا 3 میلیارد کیلومتر طراحی شده است، بردی که شکاف بین قابلیتهای تشخیص رصدخانه امواج گرانشی تداخل سنجی لیزری (LIGO) و آرایه زمان بندی تپ اختر. این می تواند امواج گرانشی را در طول موج های بلندتر در مقایسه با LIGO و در طول موج های نسبتا کوتاه تر در مقایسه با آرایه زمان بندی Pulsar تشخیص دهد. در حال حاضر، آرایه زمانبندی Pulsar در حال انجام تحقیقاتی برای مشاهده و مطالعه امواج گرانشی در سراسر کهکشان با استفاده از برخی ستارهها بهعنوان «فانوس دریایی» است که سیگنالهای دورهای را منتشر میکنند که به دانشمندان در تشخیص طول موجهای بلندتر امواج گرانشی کمک میکند.
چشم انداز LISA و همکاری جهانی در تشخیص امواج گرانشی
کارستن دانزمن اشاره میکند که آزمایشهای مختلف، پدیدههای منحصربهفرد خود را مشاهده میکنند و دادههای تکمیلی را ارائه میدهند، درست مانند تلسکوپهای رادیویی و دستگاههای نور مرئی. LISA به لطف اندازه بسیار خود، قادر خواهد بود امواج گرانشی را از ادغام سیاهچالههای بزرگ و همچنین سیگنالهایی که قبلاً در مرحله برخورد که توسط LIGO شناسایی شده منتشر شده بود، تشخیص دهد. مانند برخوردهای کوتوله سفید فراتر از اندازه سیاهچاله ها و ادغام سیاهچاله های دوتایی با جرم نابرابر.
والریا کورول گفت که اخترشناسان انتظار دارند این آزمایش نویز پس زمینه موج گرانشی تولید شده در کیهان اولیه را که توسط تئوری پیش بینی می شود، شناسایی کند و سیگنال های منتشر شده از اولین سیاهچاله ها را به طور بالقوه ضبط کند. انتظار می رود LISA به دانشمندان کمک کند تا با دقت بیشتری میزان سرعت را درک کنند. انبساط جهان با اندازه گیری فواصل تا منابع امواج گرانشی که تشخیص می دهد تغییر کرده است.
چین همچنین در حال برنامه ریزی برای پرتاب آشکارسازهای امواج گرانشی فضایی خود در دهه 2030 است که از آنها به عنوان "برنامه تایجی" و "برنامه تیانکین" برای تشخیص امواج گرانشی فضایی یاد می شود. برنامه تشخیص امواج گرانشی فضایی چین با توسعه پروژه LISA کمک شده است که امکان اجرای آن را افزایش می دهد. برنامه «برنامه تیانکین» به برنامه چینی معروف است و برخلاف برنامه اروپایی LISA، هدف آن ساخت یک رصدخانه امواج گرانشی فضایی در حدود سال 2035 با استقرار سه ماهواره تمام سنکرون در مدارهای زمین مرکزی در ارتفاع حدود 100،{5}} کیلومتر، تشکیل یک صورت فلکی مثلثی متساوی الاضلاع با طول ضلع حدوداً 170،000 کیلومتر "تیانقین"، برای انجام تشخیص فضایی امواج گرانشی. "طرح تایجی" اساساً همان طرح LISA اروپایی است، در مدار هلیومرکزی در حدود 50 میلیون کیلومتر دورتر از زمین، پرتاب سه ماهواره کاملاً مشابه، مدار سازند سه ستاره با مرکز خورشید، طراحی از طول بازوی تداخلی، یعنی فاصله ماهواره ای 3 میلیون کیلومتر. Tianqin، LISA، Taiji سه طرح، اولی یک برنامه مدار زمین مرکزی است، دو دومی برنامه مدار heliocentric هستند، نیاز به فناوری هسته یکسانی دارند، همچنین دارای مشکلات فنی مختلف خود هستند، اما تشخیص موج گرانشی فضایی مکمل است. تصویب برنامه LISA توسط ESA نقطه عطف مهمی در جامعه علمی است.





